W dzisiejszym wpisie chciałbym wziąć pod lupę, a właściwie pod mikroskop, krewetkę, by przyjrzeć się jej budowie. Przygotowując ten wpis dowiedziałem się, że wiedza, jak wygląda budowa ciała krewetki, jest niezbędna do dokładnego oznaczania gatunków, ponieważ klucze identyfikacyjne w literaturze opierają się właśnie na ich anatomii.
Jednak z racji, iż sam nie jestem biologiem, a jedynie hodowcą i pasjonatem tych niewielkich stworzeń, w poniższym wpisie skupię się na detalach i ogólnej budowie ciała krewetki, które udało się sfotografować przez okular mikroskopu.
Krewetki karłowate – ogólna charakterystyka
Krewetki karłowate, będąc bezkręgowcami, należą do grupy skorupiaków. W przeciwieństwie do innych skorupiaków, takich jak raki, kraby czy langusty, budowa ciała krewetki ma wydłużony, bocznie spłaszczony walcowaty kształt, dzięki czemu z łatwością porusza się ona po dnie i między roślinami w wodzie.
Ciało krewetki otoczone jest twardym egzoszkieletem zbudowanym z chityny z domieszką związków wapnia, który nazywamy pancerzem. Ponieważ pancerz nie rośnie razem z organizmem, krewetka musi okresowo przechodzić wylinkę, czyli zrzucać stary pancerz i tworzyć nowy.
Ponieważ proces ten został szczegółowo opisany we wpisie Wylinka u krewetek – jak przebiega i na co zwrócić uwagę, skupmy się teraz na ogólnej budowie ciała krewetki.
Trzy części ciała krewetki 🦐
Budowa ciała krewetki składa się z trzech głównych części:
- Głowa i część piersiowa (cefalotoraks / głowotułów) – to połączenie głowy i części piersiowej krewetki, tworzące sztywną osłonę chroniącą narządy wewnętrzne. W cefalotoraksie znajdują się: oczy, czułki, szczękoczułki, odnóża kroczne i części narządów oddechowych.
- Odwłok (pleon) – segmentowana część ciała krewetki, która pozwala poruszać ogonem i wykonywać szybkie „skoki” w tył. W odwłoku znajdują się mięśnie odpowiedzialne za precyzyjne ruchy, a u samic – czasem także pleopody, czyli odnóża pływne służące do pływania i przenoszenia jaj.
- Ogon (telson) – tylna część odwłoka, która razem z uropodami tworzy wachlarzowy ogon krewetki. Dzięki niemu krewetka może wykonywać szybkie skoki w tył, utrzymywać równowagę podczas pływania i precyzyjnie manewrować w wodzie.
Przyjrzyjmy się teraz bardziej szczegółowo każdej z tych części.
Cefalotoraks (głowotułów)
Cefalotoraks stanowi przednią część ciała krewetki, powstałą z połączenia głowy (cephalon) i tułowia (thorax). Zawiera większość ważnych narządów wewnętrznych: mózg, serce, żołądek, skrzela oraz przyczepy odnóży głowowych i krocznych.
Składa się z kilku segmentów, które są ze sobą zrośnięte, tworząc sztywny karapaks – część egzoszkieletu chroniącą narządy i łączącą głowę z tułowiem w jedną strukturę.
Poszczególne części cefalotoraksu to oczy, rostrum, czułki, aparat gębowy i odnóża kroczne.
Oczy krewetki 👀
Oczy składają się z szypuł ocznych (ocznostopków) oraz oczu złożonych, które mają niemal kulisty kształt i ciemne zabarwienie. Szypuły umożliwiają ruchomość oczu i zawierają neurony oraz gruczoły hormonalne, natomiast oczy złożone pozwalają krewetce wykrywać ruch i zmiany w otoczeniu.
Niektóre gatunki, zwłaszcza te żyjące w ciemnych środowiskach, mają zredukowane lub niepigmentowane oczy, ponieważ w całkowitej ciemności narząd wzroku nie jest im potrzebny. Orientację przejmują inne zmysły, np. dotyk i chemiczne wyczuwanie wody.
💡 Ciekawostka:
Długo sądzono, że krewetki OE (posiadające pomarańczowe oczy) są ślepe, jednak badania z 2018 roku wykazały, że ich wzrok jest jedynie ograniczony przy bardzo silnym świetle. W półmroku mogą widzieć nawet lepiej niż krewetki o ciemnych oczach.
Rostrum – miecz na głowie krewetki
Rostrum to mieczowaty wyrostek między oczami krewetki. Może być gładki lub uzębiony, a jego kształt (prostolinijny, wklęsły, wypukły) i liczba ząbków na górnej i dolnej krawędzi służą rozróżnianiu gatunków i określaniu przynależności do grup.
Czułki krewetki
Krewetki mają dwie pary czułków które pełnią kluczową rolę w odbieraniu bodźców z otoczenia:
- Antennule – to pierwsza para czułek wyposażona w chemoreceptory i komórki dotykowe, dzięki którym krewetka może wykrywać pokarm, przeszkody i zmiany w wodzie. Składa się z trójczłonowego protopoditu (precoxapodit, coxapodit, basipodit) oraz dwóch wieloczłonowych wici (flagelli).
- Antenna – to druga para czułek, działająca jak narząd dotyku i węchu. Składa się z dwuczłonowego protopoditu (coxapodit i basipodit) oraz wieloczłonowej wici. Zewnętrzne odgałęzienie (expodit) rozszerza się w skafoceryt – spłaszczoną łuskę czułkową, który działa jak mini-ster wodny, wspomagając równowagę i precyzyjne pływanie.
💡 Ciekawostka:
Dzięki tym dwóm parom czułków krewetka orientuje się w otoczeniu nawet w półmroku lub wśród roślin.
Dodatkowo czułki krewetki są gęsto pokryte włoskami czuciowymi (setae), które połączone są z chemoreceptorami. Umożliwiają one krewetkom znajdowanie pożywienia, rozpoznawanie innych krewetek czy też orientować się czy inne osobniki są w gotowości do rozmnażania. Włoski czuciowe, znajdują się również na szczypcach (chelae), odnóżach krocznych, telsonie i wielu innych częściach ciała.
U nasady czułków, w części precoxa, znajduje się statocysta – narząd równowagi, zawierający drobne ziarenka (statolity), które poruszają się w zależności od ułożenia ciała. Dzięki nim krewetka potrafi określić i utrzymać równowagę podczas poruszania się czy pływania.
Obok tej struktury znajduje się także styloceryt – mała, boczna łuska umiejscowiona przy nasadzie pierwszej pary czułków (antennul). Jej długość jest ważną cechą taksonomiczną, pomocną w rozróżnianiu niektórych gatunków, np. krewetek z grupy Caridina serrata, do których zaliczają się m.in. popularne Crystale czyli krewetki Bee. Jeśli styloceryt wystaje poza koniec elementu bazowego szypułki antennuli (precoxapoditu), jest to jednoznaczny znak, że krewetka należy do grupy Caridina serrata.
💡 Ciekawostka:
Statocysty pełnią podobną rolę jak błędnik u człowieka – pomagają krewetce utrzymać orientację w przestrzeni. Co ciekawe, statolity mogą być wymieniane po każdym linieniu, gdy krewetka buduje nowy pancerz.
Aparat gębowy krewetki
Krewetka wykorzystuje do obróbki pokarmu dwie pary szczęk (maxillae), którymi rozdrabnia i przesuwa jedzenie w kierunku otworu gębowego. Pierwsza para bywa też nazywana szczękami pomocniczymi (maxillulae).
- Mandibulae (żuwaczki / szczęki właściwe) – 1 para
→ służą do miażdżenia i rozdrabniania pokarmu; składają się z części tnącej i mielącej. - Maxillulae (pierwsza para szczęk) – 1 para
→ pomagają w manipulowaniu pokarmem i przesuwaniu go do jamy gębowej. - Maxillae (druga para szczęk) – 1 para
→ pełnią funkcję wspomagającą: filtrują, zgarniają i kierują pokarm do żuwaczek.
Dalej znajdują się trzy pary szczękonóży (maxillipede) — pierwsze dwa są szerokie i płatowate, służą do manipulowania oraz oczyszczania jedzenia, a także do czyszczenia skrzeli. Trzecia para przypomina już odnóża kroczne i stanowi niejako przejście między aparatem gębowym a kończynami tułowiowymi.
- Maxillipede I – pierwsza para szczękonóży – 1 para
→ znajduje się bezpośrednio za drugą parą szczęk (maxillae).Tworzy ważne przejście między aparatem gębowym a dalszymi odnóżami. Ich budowa jest delikatna, a funkcja – manipulacyjna i filtrująca, - Maxillipede II – druga para szczękonóży – 1 para
→ połączenie aparatu gębowego i narządu oddechowego, jej rytmiczne ruchy pomagają w karmieniu i przepływie natlenionej wody wokół skrzeli. Jest to jedna z najbardziej dynamicznych części aparatu gębowego. - Maxillipede III – trzecia para szczękonóży – 1 para
→ ostatni element aparatu gębowego i pierwszy zespół „roboczych nóg”. Umożliwia krewetce manipulację pokarmem z dużą precyzją, oczyszczanie ciała i zapewnienie dopływu tlenu do skrzeli. Najbardziej „nogopodobna” spośród wszystkich szczękonóży, często widoczna gołym okiem, wystając spod głowotułowia.
Reasumując, budowa aparatu gębowego krewetki odpowiedzialna za pobieranie i przetwarzanie pożywienia i składa się łącznie z sześciu par przydatków gębowych.
Odnóża kroczne krewetki
Odnóża kroczne (pereopody) krewetki znajdują się symetrycznie po obu stronach spodniej części głowotułowia (cephalothoraxu). To właśnie nimi krewetka porusza się po podłożu, wspina po roślinach lub manipuluje drobnymi przedmiotami w otoczeniu.
Każde odnóże składa się z kilku połączonych segmentów:
- Coxapodit i Basipodit – dwa najbliższe ciału segmenty tworzą solidną podstawę, dzięki której odnóże jest stabilne.
- Ischium, Merus, Carpus, Propodus, Dactylus – dalsze segmenty mają bardziej ruchomą budowę i odpowiadają za elastyczność; dactylus stanowi coś w rodzaju „palca” lub „pazurka”.
Reasumując: krewetka ma pięć par odnóży krocznych:
- Pierwsze dwie pary – szczypcowe (chelae), służą do chwytania i manipulowania.
- Pozostałe trzy pary – pełnią głównie funkcję lokomotoryczną (chodzenie, podpieranie).
💡 Ciekawostka biologiczna: U niektórych gatunków część odnóży krocznych (szczególnie pierwsze pary) zakończona jest szczypcami (chelae), które służą nie tylko do poruszania się, ale też do chwytania i czyszczenia. Pod mikroskopem widać, że te szczecinki są dodatkowo uzbrojone w kolce i pazury.
Reasumując segmenty odnóży krocznych składając się z następujących części:
Coxa (człon biodrowy) – pierwszy segment łączący nogę z tułowiem,
Basis (nasada) – pełni rolę łącznika i podporowego „trzonu”, to miejsce przyczepu mięśni poruszających dalsze segmenty,
Ischium (przedudo) – stabilizuje ruch nogi, daje dodatkową dźwignię i zwiększa zakres zginania,
Merus (udo) – główny człon napędowy, generujący większość siły podczas ruchu,
Carpus (przegub) – segment stawowy zapewniający ruch zawiasowy; ułatwia giętkość i precyzyjne pozycjonowanie odnóża,
Propodus (człon dłoniowy) – wykorzystywany do podpierania i chwytania podłoża; ważny w chodzeniu i manipulowaniu przedmiotami,
Dactylus (pazurkowy) – ostatni, ruchomy koniec nogi, odpowiadający za przyczep do podłoża i delikatne manipulacje.
Odwłok (pleon) krewetki
Drugą główną partią zewnętrznej budowy ciała krewetki jest odwłok, czyli pleon. Składa się on z sześciu segmentów brzusznych (abdominalnych). Do pierwszych pięciu segmentów przyczepione są pary odnóży pływnych – pleopody. W tej części ciała znajdują się również narządy płciowe, grzebień przedodbytowy oraz otwór odbytowy
Odwłok krewetki jest silnie umięśniony i pełni przede wszystkim funkcję lokomotoryczną, umożliwiając zwierzęciu pływanie i szybkie ruchy ogonem.
Pleopody to dwuczęściowe odnóża pływające składające się z wewnętrznej odnogi skierowanej w stronę osi ciała (endopoditu) i skierowanej na bok odnogi zewnętrznej (exopoditu). Służą one do poruszania się w wodzie — krewetka wykorzystuje je jak wiosła, napędzając się podczas pływania. U samic służą także do przenoszenia i wachlowania jaj. Przeważnie są one widoczne, kiedy właśnie krewetka wykonuje jedną z tych dwóch czynności.
Ogon (telson) krewetki
Budowa ciała krewetki zakończona jest ogonem. Płaski wachlarz ogonowy zbudowany jest z telsonu oraz czterech uropodów i pomaga krewetce w sterowaniu podczas pływania. Wykonując gwałtowne uderzenia wachlarzem ogonowym pod odwłokiem, krewetka potrafi odrzucić się do tyłu, co stanowi typowy mechanizm ucieczki.
Na telsonie zlokalizowanych jest pięć par haczyków grzbietowych, a na brzegach uropodów występuje od 18 do 21 krótkich kolców. Kształt i obecność kolców wachlarza ogonowego są również ważnymi cechami przy oznaczaniu gatunków krewetek.
Podsumowanie
Tak w skrócie prezentuje się zewnętrzna budowa ciała krewetki. Choć zdjęcia często nie oddają pełnej ilości detali ze względu na ograniczoną głębię ostrości, widok na żywo robi zdecydowanie większe wrażenie, a obserwacja tych zwierząt pod mikroskopem pozwoliła mi znacznie lepiej zrozumieć ich anatomię. Przypisanie poszczególnych części, szczególnie w części gębowej było nie lada wyzwaniem więc jeśli popełniłem gdzieś błąd to proszę o wyrozumiałość i ewentulane uwagi w komentarzu.
Przy tworzeniu tego wpisu korzystałem z materiałów zawartych w książce „Garnelen im Aquarium” oraz w Zeszytach Akwarystycznych nr 6. Same obserwacje były możliwe dzięki mojej koleżance z pracy, Marysi, która wykonała je mikroskopem Opta Tech MB5 umożliwiającym obserwacje krewetek w 40-krotnym powiększeniu. Jej zamiłowanie do biologii i anatomii oraz ogromne zaangażowanie pozwoliły odkryć wiele fascynujących szczegółów budowy krewetek 😊 .
Dziękuję za ciekawą prezentację! Bardzo mnie ciekawiła budowa krewetek, bo trudno mi było się przyjrzeć im z bliska na żywo, a nie są podobne do znanych mi wcześniej skorupiaków.
Cieszę się, że prezentacja się podobała :). To prawda, gołym okiem ciężko zobaczyć to wszystkie części ciała, aczkolwiek najlepiej widać je pod mikroskopem na żywej krewetce.